Maturski, seminarski i diplomski radovi

Ontološki odnos duše i tela u istoriji filozofije se pokazuje kao metafizički dualitet, prirodnonaučni redukcionizam, apsolutni logicizam, kao i apstraktna teorija psihofizičkog idealiteta.
Ontološki primat duše nad telom
Rasprava o telu i duši otpočinje mitom o Psyhe - principom života, samstvom onoga što jeste, ono što je slobodno od puke prolaznosti života, shvaćenog kao granična egzistencija tela. Mitski supstrat misli o duši, kod Platona je filozofski pojam duše, a duša je prvo kretanje svekolikog postojanja, izvor postojanja. Ono što je u njoj božansko, to je mišljenje, koje se pokazuje kao umnost i razum, što sa voljnim i požudnim delom sačinjava moć ljudske duše, predstavljena kao srasla snaga kola i kočijaša, sa sedištem razuma u glavi, volje u srcu i požude ispod pojasa... Duša kao svest jeste ono misaono, spoznaja postoji u našoj duši oduvek, kao anamnezis (sećanje), zato se i pretpostavlja da je duša besmrtna. U Fedru i Fedonu ovo se shvatanje razvija i literarno-mitskim opisima. Filozofi ponajviše teže umiranju, jer smrt je oslobađanje duše od tela, telo smeta čistoti umskog saznanja. Duša je besmrtna, jer je pre otelovljenja negde morala dobiti znanja. Ako duša postoji pre otelovljenja, onda će postojati i posle smrti tela. Duša vlada u čoveku, pa je srodna božanskom. Ako je zajednica sa telom nije okaljala, onda odmah ide u božansko društvo, a grešna duša se seli iz tela u telo. U Timaju, jedino um može u smrtnoj duši da uspostavi simetriju. Ženski rod je izveden iz muškog, i to ne u prvom rođenju, nego u paligeneziji. Oni koji su život proveli kao strašljivci i čineći nepravdu, postali su u drugom rođenju žene, kasnije, još niže, zveri. U Fedru, mitskom slikom razumski deo je vozar, kočijaš kola, a požudni i voljni deo su dva konja, pri čemu je voljni deo dobar, prirodni saveznik uma, a požudni deo – rđav prijatelj, razuzdan i nepokoran. Dakle duša je besmrtna, sudbina duše je da se večno otelotvoruje, ali baveći se filozofijom i naukama, ona može ponovo da se uzdigne do svoje čiste egzistencije. Duša je ono misaono, slobodno, ono što sebe pokreće.
Plotin -  samo su pojedinačne duše stavljene u telo, stoga su one ružne, neslobodne i nerazumne, naspram kojih postoji svetska umna duša kao središte pojmova.
Toma Akvinski – takođe ontološki primat duše nad telom. Telo ne pripada bitku duše, nego duša po prirodi svog bitka poseduje moć sjedinjenja s telom, premda duša nije time oblik uronjen u telesnu materiju.
I Kantovim se dualitetom duše i tela zagovara ontološki primat duše nad telom, on isto tako razlikuje telesnu i duhovnu čovekovu prirodu, smeštajući ih, kao predmete saznanja, u imanentnu fiziologiju metafizike. U transcendentalnoj dijalektici promišlja se bezuslovnost totaliteta uslova svih pojava unutrašnjeg čula koje se zamišlja kao duša – predmet metafizičke racionalne psihologije. Pogreška racionalne psihologije je u tome što se logički subjekt zamenjuje realnim subjektom, što se na osnovu jedinstva i postojanosti svesti, izvodi jednostavnost i besmrtnost duše – zabluda paralogizma.  
Ontološki dualizam
Dekart razlikuje protežnu i misaonu supstanciju. Duša je ono po kojoj sam ono što jesam. Ona nije telo, ali nije bez tela. Duša misli, mišljenja su delovanja i strasti duše. Srce nije središte duše, niti od njega potiču pokreti i toplota tela. Za Spinozu je duša ideja tela, čovek je modus od tela i duše, a po nužnosti postojanja supstancije. Lajbnicov dualizam nagovor je na prevashodnost duše koja ima svoje sedište u telu, ali koja je zapravo samstvo, sopstvo, vlastitost kojom ja jeste ja: duh duše umno je zahvatanje istine.
Atomistički filozofski materijalizam ne priznaje primat duše nad telom (Demokrit, stoičari, epikurejci, skeptici), a stanovište prirodnog materijalizma osobito je razvio i Pol Holbah.
Đordano Bruno stoji na stanovištu panpsihičke koncepcije. Jedinstvo, beskonačnost i potpuna prožetost božanskim bićem sveta se manifestuje kao svetska duša, kao um koji je u svemu, sve oblikuje i sve oživljava. Duša sveta jeste stvaralački princip, kao prirodna supstancija koja rađa sve, natura naturans, rađajući stvorenu prirodu, natura naturata.
Telo kao ontološki pojam.
Karl Marks – ističe značaj ljudske telesnosti kao načina čovekovog bitka, kome su duša i mišljenje izvedeni pojmovi, ali se sa Ničeom filozofski događa telo kao princip mišljenja. Niče kaže: telo sam i samo telo, i ništa drugo sem toga; a duša je samo reč za nešto u telu, telo je veliki um, jedinstvo u množini, rat i mir, stado i pastir; čovekova glava samo je utroba njegovog srca, vera u telo je osnovanija od vere u dušu, duša nije ništa drugo do dah, život; razum je pak slika sveta sklopljena pomoću čula produženih u misao, kategorije razuma čulnog su porekla, dedukcije iz empirijskog sveta; mali um ili duh, oruđe je tela, igračka velikog uma. S Ničeom se ontološki događa biološki bitak čoveka, on grčki pojam psyhe shvata kao fysis. Telo je ontološki pojam i za Huserla, kada govori o transcendentalnoj konstituciji prirode i tela, tela i duše. U transcendentalnoj genezi, objektivnost tela ima primordijalnu ulogu za konstituciju duševne realnosti. Huserl promišlja originalno iskustvo telesnosti, koje nije samo fizička telesnost (korper i leib se bitno perceptivno razlikuju), ono upućuje i na jedinstvo kinesteza, kao i na opažajno i neopažajno polje... Ipak Huserlova interpretacija fenomena telesnosti moguća je i razumljiva samo u sklopu njegova istraživanja transcendentalne subjektivnosti kao apsolutnog iskona i temelja svega mogućeg bića.  Merlo-Ponty – tematizuje ontologiju telesne egzistencije kao bitka u svetu. Valja dospeti do pojavnosti ljudskog tela u prirodi, život ljudskog tela nije neka nadošlost u međusobnosti sa prirodom, nego preobražaj života, telo duha. Mi iskušavano telesni boravak, ne samo u smislu da čovek ima telo, već čovek jeste telo. Njegov opstanak u svetu jeste telesni opstanak, i samo tom svojom telesnom prisutnošću mi jesmo to što jesmo i opstojimo kao ljudi. Zbiljnost našeg opstanka kao živih bića očituje se kao telesna prisutnost, i ona, u svojoj celokupnosti nije drugo nego duša. Tako shvaćena bitna istovetnost tela i duše, a ne tek njihovo 'jedinstvo', pokazuje da tema telesnosti znači isto što i tema duševnosti, ukoliko neprestano imamo u vidu da se tu ne radi ni o kakvom svođenju 'psihološkog' na 'biološko' ili obrtanju tradicije, nego o jednom fundamentalno ontološkom stavu. Duša je zbiljnost ljudskog tela, ono je središte našeg bitka u svetu, stecište našeg prostora i vremena. Raznovrsni modusi osećanja (pipanje, kušanje, mirisanje, slušanje i viđenje) samo su neprekidni načini povezanosti i isprepletenosti našega ja i sveta, pa je i 'svest' samo način telesne prisutnosti u svetu. Duševnost nije ništa unutrašnje, nije neka spontanost različita od somatske receptivne zbiljnosti kao izvanjske. Osetna telesnost ne završava s granicama našega tela i njegovoj okolini, nego seže dotle dokle i njegov horizont, svet, nadmašujući svaku okolinu. Zadatak Fenomenologije percepcije je da osvetli iskustvo percepcije (koje je već opisivao kasni Huserl). Ona se trudi da iskustvo restituira u njegovoj nedužnosti, ali ne okleva da zakorači i u domen naučnog iskustva. Percepcija nije nauka, već re-kreacija ili rekonstitucija sveta u svakom momentu. Fenomen je bitno vezan za percepciju. Čovek je vlastitim telom odbegao od životinje. Njegovo telo je ono koje vidi, dela, misli, govori, percipira. Duh koji percipira jeste ukorenjen u vlastito telo i time u vlastiti svet. Deskripciju percepcije valja shvatiti kao pokušaj restituiranja izvornog susreta čoveka i sveta. Percepcija je izvorni tekst, a telo je njezin nosilac, međusobno se impliciraju. Mora se poći od tela koje nije objekt, već ono što nam posreduje perceptivne objekte. Ovo telo Merlo-Ponty naziva vlastitim, odnosno fenomenalnim telom, razlikujući ga tako od objektivnog tela, tj. tela koje nastaje njegovim tematizovanjem. Objektivno telo je tematizovano, objašnjeno fenomenalno telo. Bitku vlastitog tela pripada prostornost, kao primordijalna prostornost, seksualnost, govornost... Način na koji čovek upotrebljava vlastito telo, transcendira telo kao puko biološko telo. Ništa nije prirodnije smejati se, crveneti, bledeti u srdžbi, nego kuću nazivati kućom, odnosno ništa nije konvencionalnije nazivati kuću kućom, nego stiskati pesnice ili vikati u srdžbi. Tako se tom dvostrukom dijalektikom vlastitog tela i objektivnog tela, s jedne strane, i prirodnog ja i ličnog ja s druge strane, postiže da dualizam gubi svoje apsolutno pravo, ali ne i svoje parcijalno pravo, a ovo u samo u formi jedne tenzije ukoliko je telo ukorenjeno u svet i otvoreno za lično ja. Percepcija pripada i nama i  svetu, i ne možemo je razumeti ni kao samo nešto unutrašnje, niti samo kao nešto spoljašnje (subjektivno ili objektivno), nego pre svega kao jedno u drugome. Time što imam telo, osećam inherentnost vlastite svesti njezinom telu. Za Merlo-Pontija, materija, život i duh ne mogu se definisati kao tri reda realiteta ili tri reda bića, već kao tri plana značenja ili tri forme jedinstva. Pogotovo život ne bi bio jedna sila koja se pridodaje fizičko-hemijskim procesima, njegova izvornost bi bila izvornost načina povezivanja bez ekvivalenta u domenu fizičkog, izvornost fenomena koji su obdareni vlastitom strukturom i koji se međusobno povezuju na temelju jedne posebne dijalektike. Odnosi fizičkog sistema i sila koje deluju na njega, odnosi živog bića i njegove sredine, odnosi duhovnog bića (svesti), jesu dijalektički odnosi, nikako nisu spoljašnje i slepe relacije jukstaponiranih realiteta. To su dijalektički odnosi gde je efekt svakog parcijalnog delovanja određen njegovim značenjem za celinu. Telo nije jedan u sebe zatvoren mehanizam na koji bi duša mogla spolja delovati, ono se definiše jedino svojim funkcionisanjem koje može pružiti sve stupnjeve integrisanosti. Reći da duša deluje na njega znači pogrešno pretpostaviti jedan jednoznačan pojam tela i tome pridodati jednu drugu silu koja objašnjava duhovno značenje određenih ponašanja. Odnosi duše i tela ostaju zamagljeni, sve dok se telo posredstvom apstrakcije tretira kao fragment materije, a rasvetljavaju se kada se u telu vidi nosilac jedne dijalektike. Telo nije nigde čista stvar, ali takođe nigde nije ni čista ideja. Ne može se porediti organ sa oruđem, kao da bi on mogao postojati i biti mišljen nezavisno od integralnog funkcionisanja. Ne može se porediti ni duh sa zanatlijom koji se njime služi, to bi značilo vratiti se jednom potpuno spoljašnjem odnosu, kao što je odnos krmanoša i njegovog broda (koji je i sam Dekart odbacio). Duh se ne služi telom, već se ostvaruje kroz njega, prenoseći ga izvan fizičkog prostora. Opisujući strukture ponašanja, pokazuje se da su one nesvodive na dijalektiku fizičkog stimulusa i mišićnog kontakta. Radi se o prizoru jednog duha koji dolazi u svet. Postoji telo kao masa hemijskih elemenata u međusobnom odnosu, telo kao dijalektika živog bića i njegove biološke sredine, telo kao dijalektika društvenog subjekta i njegove grupe, svaki od ovih stupnjeva jeste duša u odnosu na prethodni, telo u odnosu na sledeći. (Hartman... sadržinska zavisnost (materije) i zavisnost u smislu počiva na... u smislu temelja... ??) Telo uopšte jeste ukupnost već trasiranih puteva, već konstituisanih moći, stečeno dijalektičko tlo na kojem se odigrava jedno više uobličenje, a duša je smisao koji se pri tome uspostavlja. Merlo-Ponti govori o razlici doživljenog i znanog, prema tome problem odnosa duše i tela se transformiše, a ne iščezava. Telo i duša su značenja, jedino imaju smisla u odnosu na jednu svest. Problem percepcije jeste problem strukture i značenja.
Supstancijalni odnos identiteta duše i tela
Sa Aristotelom, stupa se u naučno znanje filozofije duše, u racionalnu filozofiju prirodne istorije duše, zasnovane iskustvom neposredne svesti, razuma i uma. Duša i telo nisu isto, nego u istom; duša je «kao početak živih bića», supstancijalna forma prirodnog tela koje ima život za mogućnost, entelehija tela, suština prirodnom telu. Ljudska duša ima moć mišljenja, mišljenje je pak znanje, mnenje, razum i um. Duša je prva entelehija organskog tela, životno delotvorno načelo tela, duša je supstancija, ousia, kao forma (morphe, eidos) organskog tela – koje je njezina materija (hyle). Njezinom ostvarenošću, delotvornošću (entelechia), organsko telo može biti telo. Po Aristotelu, ne može se reći da su duša i telo jedno te isto, jer bi to značilo da se oboje posmatraju kao neke stvari. Duša je supstancijalna forma tela, duša i telo čine živo biće, tako da se ne mogu odvojiti. Duša se može odrediti na tri načina (ne u smislu kao da ima tri dela, kao što se to često pripusuje): = duša koja hrani, vegetativna duša u biljnom svetu, treptike psyhe; = duša koja oseća, osetljiva duša životinjskog sveta, estetike psyhe, i = duša koja misli, razumska ili misaona duša, dianoetike psyhe. Prva duša je biljnost biljke, životinjska duša poseduje u sebi i vegetativni i osetljivi način, a treća ljudska duša i hrani i oseća i misli. Suština mišljenja je delotvornost, i za razliku od osetljivosti koja se ne može odvojiti od tela, razumnost se može odvojiti od tela.
Filozofski antropolozi (Šeler, Gelen i Plesner) takođe nastoje da prevladaju dualitet tela i duše, uverenjima o identičnosti a ne jedinstvenosti duše i tela.
Hegel – dušu valja misliti u njenom supstancijalnom odnosu identiteta sa životom, gde je živi individuum život kao duša, kao pojam samoga sebe, početni princip koji sam sebe pokreće. Telesnost duše ono je čime se duša povezuje sa spoljašnjom objektivnošću, jer ono živo ima telesnost, telesnost živog individuuma jeste njegov objektivitet ili konkretni totalitet, pa živa objektivnost individuuma ima pojam za supstanciju, pojam je ono što taj živi objektivitet individuuma oduševljuje. Tako je duša neposredna opštost tela, pojam ostvaren u telu, ali duhom se pokazuje supstancijalno jedinstvo duše i tela. Supstancijalni odnos identiteta duše sa životom živi je individuum, koji je život kao duša. Telo je, dakle, materija duše. Materija je tvorenje tela, ontološka supstancija sveopšteg postojanja bića. Kad materija sačini život, kad iz neorganskog stupi u svoj organski oblik, tada se živi individuum pokazuje kao organizam koji je otvoreni sistem stupnjeva u procesu transformacije energije u organizaciju. Sačinioci tela tvore živo biće koje stupa u moć života, u sistem živoga, u kome je čovek poslednje i najviše postignuće biotičke materije, premda ne i konačna svrha stvaranja sveta. Čovek je telo i njegov je opstanak telesni opstanak, njegova je telesnost prisutnost duša, psyhe je fysis, odušeno telo.
Prirodnonaučni redukcionizam
Svodivost tela i duše se u savremenoj nauci i filozofiji događa kao fizikalizam, svođenje psihičkog i biološkog na fizičko. Psihologizam je svođenje logičkog na psihičko. Biologizam je podizanje fizičkog na biološko i svođenje psihičkog na organsko. Nad ovim je stavljena koncepcija apsolutnog logicizma. U nauci i filozofiji sasvim je danas delatna teza o psihofizičkom identitetu, jednakosti fizičkog i mentalnog. Po teoriji o psihofizičkom identitetu osim fizičkih stanja, događaja i procesa ne postoje neka mentalna stanja posebne vrste, pa se čitav čovekov unutrašnji život može opisati i objasniti fizičkim teorijama i zakonima (Plejs, Fajgl, Smart, Armstrong i Luis). Reč je o identitetu mentalnog i moždanog – što istražuju neurofiziologija i neuropsihologija. To je materijalistički monizam, po kome su mentalna stanja i procesi potklasa fizičkih stanja mozga. Psihofizički identitet nije psihofizička korelacija, to nije praćenje mentalnog stanja neurofiziološkim stanjem, nego identifikacija mentalnog i fizičkog kao kontingentnih procesa. Fizikalizam je krajnji redukcionizam sveg mentalnog na fizičko, u metodološkom smislu sveg biološkog i psihološkog na fizičko (Rajl, Brod, Serl, kao i Armstrong). Izvestan biologizam zastupa Žan Pijaže svojom koncepcijom genetičke epistemologije. Na tom su tragu i Hol, Boldvin, Hekel i Kempbel. Psihologizam u odnosu tela i duše zagovara ontološki primat duše, gde se onda materija tela posmatra kao supstrat duše, kojemu je ona supstancija. To je u nekom smislu idealistički monizam koji se onda provodi i u logici, gde se logički fenomeni smatraju jedino psihičkim pojavnim oblicima subjekta (Vunt, Lips, Iberveg, Zigvart, Erdman). Ontološki odgovor primarnosti duše u odnosu prema misaonom i logičkom postavljen je apsolutnim logicizmom, dovršenom logikom matematičkog mišljenja u filozofiji i nauci (Huserl, Brentano; Bul, Šreder; Rikert i Vindelband).
Dakle, promišljanje odnosa tela i duše teorijski se pojavljuje kao materijalistički ili idealistički monizam (telo ili duša u stavu primarnosti), dualizam (telo i duša), identitet, redukcionizam (fizički, biološki i psihološki), te onda logicizam.