Maturski, seminarski i diplomski radovi

 

-    najveći grad istočno-srbijanske regije
-    regionalno, privredno, prosvetno i političko sedište Timočke Krajine
1. PRIRODNE KARAKTERISTIKE
Zaječar se razvio u jugozapadnom delu Zaječarske kotline, čija je nadmorska visina 130 m. Sam grad leži na nadmorskoj visini od 128-135 m, kod sastavka Belog i Crnog Timoka u veliki Timok i u podnožju brda Kraljevine koje se diže istočno nad gradom, prema Bugarskoj. Grad je udaljen 8 km od granice što mu daje vojno-strategijski značaj.
Tačan geografski položaj ovog perifernog grada karpatske Srbije može se odrediti koordinatama 43º53' sgš. i 22º18' igd. Zbog ovakvog položaja za nekadašnji saobraćajno izolovani Zaječar se govorilo da se nalazi u ''srpskom Sibiru'', da je ''najzabačeniji grad malene Srbije''.
Opština Zaječar se prostire na 1070 m2 i obuhvata 42 naselja.
1.2. RELJEF I GEOMORFOLOGIJA
Zaječarska kotlina je prostrana i otvorena na 3 strane, ka severu (Dunav), jugu (Niš) i zapadu (Crnorečka regija). Najviše gravitira prema Pontskom basenu koji zajedno sa Panonskim predstavlja delove nekadašnjeg praokeana Paratetisa. Otuda je Zaječarska kotlina ispunjena neogenim glinama i peskovima nad kojima leže mlađe rečne naslage tri Timoka.
U širokoj okolini Zaječarske kotline dižu se planine Deli Jovan i Veliki Krš na severo-zapadu, Tupižnice na jugo-zapadu, a na jugo-istoku pružaju se delovi Stare planine.
U periodu krede bio je ovo veoma aktivan vulkanski kraj, sa ostatcima vulkanskih kupa.
1.3. KLIMA
Mikroklima Zaječara je prava kontinentalna (istočno-evropska). Ona je i pod uticajem subplaninske klime naših Karpata. Srednja godišnja temperatura u Zaječaru iznosi 10ºC. Srednja mesečna temperatura najhladnijeg meseca, januara, je niska –2,0ºC, takođe i februara, au najtoplijem mesecu, julu, dostiže 22,3ºC. Proleće je toplije od jeseni.
Zaječar dobija godišnje prosečno 640 mm padavina, najviše u julu (78 mm), a najmanje u martu (35 mm) i septembru (34 mm). Sneg je redovna zimska padavina, često obilna.
Prema gradu struje prohladni vetrovi, naročito sa severa i jugoistoka.
1.4. HIDROGRAFIJA
Glavni hidrografski objekat Zaječarske kotline je Timok, tačnije Veliki Timok, koji nastaje spajanjem Crnog Timoka ili Crne Reke i Belog Timoka. Ušće Velikog Timoka u Dunav je istočno od Negotina i predstavlja najnižu tačku kontinentalne Jugoslavije. Timoku u kotlini pritiče veliki broj pritoka kao što su Grljička, Lubnička, Slatinska Crna Reka i mnoge druge.
2. URBANO-RURALNA IZGRADNJA
Zaječar je mlađe naselje, mada su na njegovom području nađeni tragovi materijalne kulture iz neolita, bronzanog doba i rimskog perioda. poznati antički lokalitet Gamzigrad udaljen je od Zaječara samo 9 km. Zaječar je čak mlađi po postanku i od nekih sela kojima je sada centar.
Postanak Zaječara vezuje se za spahiju Said Ašar-pašu, koji je u srednjem delu kotline podigao čitluk, seosko ravničarsko naselje, od kojeg je vremenom nastao Zaječar. naziv grada postao je od imena njegovog osnivača. Turski paša dobio je spahiluk u nenaseljenoj ravnici kod sastavka Belog i Crnog Timoka, pa je privredno aktivirao ''pustu zemlju''. Po njegovom imenu nastao je naziv sela: Saidšar, Zaidšar, Zaidzar, Zajčar, Zaječar.
Začetak mesta vezuje se za 1698. godinu, što znači da postoji 304 godine. Prvi put se spominje 1720. Godine 1784. selo je imalo 150 srpskih kuća, a početkom prošlog veka Zaječar je predstavljao istočnjačku palanku namenjenu Srbima i Turcima. Grad je 1856. dobio prvu kaldrmisanu ulicu, a 1868. građansku bolnicu.
Međutim grad je rušen u srpsko-turskim ratovima, a znatne štete naneo je i srpsko-bugarski rat 1885.
Brži razvoj grada započeo je od ustanka Timočana protiv Turaka 1833. godine kad je oslobođena cela Timočka krajina.
Ipak, još krajem prošlog veka u mestu je bilo mnogo tragova turskog prisustva.
Prema jednom opisu iz 1897. godine Zaječar je ''najbogatija varoš istočne Srbije''. Grad se razvijao i u prvoj deceniji 20. veka, ali mu je bugarska okupacija 1915. godine donela nevolje.
I međuratni Zaječar se dobro razvijao, 1931. godine imao je preko 10.000 stanovnika. Neposredno pred II svetski rat navodi se da je Zaječar tada bio četvrti grad po bogatstvu i prvi grad po čistoći u Srbiji.
Posle rata, nakon proterivanja okupatora, počela je nova, najvažnija faza u izgradnji grada. Tada su unapređeni komunalni objekti; prošireni su vodovod, kanalizacija, trotoari, električna mreža...
Danas je Zaječar grad savremenih obeležja. Prostranim centrom dominiraju hotel ''Srbija'', pošta, robna kuća, muzej, zgrada opštine, kao i stara čaršija sa više ugostiteljskih i trgovačkih radnji.
3. STANOVNIŠTVO
Zaječar je 1834. godine imao samo 1 439 stanovnika, nakon toga počinje polagan rast broja stanovnika.
Pri drugom popisu ljudi u međuratnoj Jugoslaviji Zaječar je premašio brojku od 10 000 ljudi. On je tri puta uvećao ljudstvo, ali više doseljavanjem nego priraštajem (doseljavanje Vojvođana).
Prema popisu iz 1991. godine grad je imao 39.625 stanovnika.
U opštini je najviše Srba (93,1%), a ima i Vlaha, Roma, Crnogoraca, Makedonaca, Bugara, Hrvata...
Naselja u opštini nisu populaciono velika, samo trećina mesta ima više od hiljadu stanovnika.
4. PRIVREDA
Zaječar je prvobitno bio naselje poljoprivrednika, naročito baštovana i stočara koji su najviše gajili svinje. Kasnije se u mestu razvila trgovina, pa razni zanati, a vremenom je Zaječar stekao upravno-administrativnu, prosvetnu i zdravstvenu, kao i vojnu funkciju, koja je ojačala u međuratnom vremenu zbog pograničnog položaja grada. Sada vodeća, industrijska funkcija grada, ojačala je veoma posle II svetskog rata.
Veoma značajna ekonomsko-geografska karakteristika zaječarske opštine je rudarstvo. Ovaj region je bogat ugljem. Onda se kaže da je Zaječar sedište ''srpskog Rura'', područja kvalitetnog uglja. Ovde se vadi kameni ugalj iz ''Vrške čuke'' i rudnika ''Srpski Balkan''. U blizini grada nalaze se i rudnici lignita i mrkog uglja. Većina ovih ugljenokopa su stari, otvoreni pre više decenija. Energetsku osnovu neposredne okoline Zaječara čine slabija HE ''Sokolovac'' u klisuri Timoka i TE ''Zvezdan'', uz udaljeniju gigantsku HE ''Đerdap''.
Važnije privredne organizacije grada i opštine su: desetak fabrika u gradu i veliki Agrokombinat ''Zaječar'', koji udružuje prehrambenu industriju.
Industrija grada ima i izvesnu tradiciju. Npr. industrija piva ''7. septembar'', mlinska i ciglarska industrija nastale su još u drugoj polovini 19. veka. Već 1928. godine podignuta je fabrika stakla, 1926. fabrika kože, a 1930. fabrika zejtina.
Pretežno je zastupljena laka industrija, naročito prehrambena i prerađivačka. to su industrija mesa i konzervi ''Timok'', industrija mlečnih proizvoda ''Impaz'' i pomenuta pivara (cenjeno ''Zaječarsko pivo''). Poznata je zaječarska fabrika porcelana, kristala i stakla.
Ipak, najveći broj aktivnog stanovništva se bavi poljoprivredom.
Saobraćaj, trgovina i zanati, ugostiteljstvo i turizam imaju sekundarni značaj u privredi grada, pogotovo opštine, ali su njene značajne stavke, tradicionalne ili manje privredne grane. Zaječar ima relativno dobre saobraćajne veze, s obzirom na periferan položaj. Ugostiteljstvom i turizmom bavi se RO ''Srbija'' i OOUR-i ''Zaječar'' i centar za odmor i oporavak u Gamzigradskoj banji.
Školska tradicija Zaječara seže daleko u prošli vek. Godine 1836. u gradu je osnovana gimnazija, jedna od najstarijih u Srbiji, koju su pohađali Nikola Pašić, Stevan Mokranjac, Sima Lozanić i dr., a profesor je bio Sima Matavulj.
Narodno pozorište postoji od 1946. godine.
Zdravstvena služba obavlja se u medicinskom centru ''Zaječar''.
5. TURIZAM
U Zaječaru postoje dva hotela B kategorije ''Srbija'' i ''Putnik''. Grad i okolina imaju više raznih znamenja, interesantnih lokaliteta, arheoloških, kulturno-istorijskih spomenika i drugo.
Brdo Kraljevica je sinonim i simbol grada. Na Kraljevici su streljani osuđeni u Timočkoj buni, te je na stratištu podignut impozantan spomenik. Desetak kilometara zapadno od Zaječara nalaze se antički Gamzigradski grad i Gamzigradska Banja. Drevni grad je naselje iz III-IV veka. Dvanaest kilometara od Zaječara, tik uz Crni Timok nalazi se Gamzigradska Banja sa lekovitim izvorima , temperature 26 do 42ºC, koji izbijaju duž rasada i u koritu reke. Manje je poznata Nikolićevska Banja.
Kulturno-istorijski spomenici Zaječara i njegove komune su: 87 spomenika i spomen-obeležja žrtava-boraca NOR-a, 37 spomenika oslobodiocima ranijih ratova, spomenik učesnicima Timočke bune. U gradu se nalazi zajednička kosturnica crvenoarmejaca i naših boraca palih u poslednjem ratu. U selu Lenovcu (blizu Zaječara) rođen je legendarni junak hajduk Veljko. Kod Selačke je manastir ''Suvodol'', a kod Grlišta manastir ''sv. Petra i Pavla''.
Godišnje manifestacije u Zaječaru i okolini su: završna svečanost republičkog takmičenja sela Srbije, zatim Gitarijada, Septembarski saloni, izložbe, recitali, kao i sabori (vašari), priredbe ''Cvet u slici'', ''Cvet u reči''. Kod graničnog prelaza Vrščke Čuke u junu se održava sabor Jugoslovena i Bugara.

LITERATURA
1.    ''Putevima Jugoslavije'' S M Stanković, Beograd, 2001.
2.    SR Srbija; Beograd, 1985.